Polineuropatia – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Czym jest polineuropatia?

Nasz układ nerwowy składa się z dwóch części. Ośrodkowy układ nerwowy to mózg i rdzeń kręgowy. Obwodowy układ nerwowy to cała sieć nerwów, które odchodzą od rdzenia i docierają do każdego zakątka ciała: do skóry, mięśni, serca, jelit czy pęcherza. Nerwy obwodowe działają jak przewody – przekazują informacje o dotyku, bólu, temperaturze i ułożeniu ciała do mózgu, a w drugą stronę przenoszą polecenia do mięśni.

Polineuropatia (nazywana też polineuropatią obwodową lub, potocznie, neuropatią obwodową) to choroba, w której uszkodzonych jest wiele nerwów obwodowych jednocześnie. Przedrostek „poli-” oznacza właśnie „wiele”. Uszkodzenie jest zwykle symetryczne – obejmuje obie stopy, później obie dłonie – i rozwija się stopniowo, przez miesiące lub lata. Rzadziej choroba rozwija się szybko, w ciągu dni lub tygodni.

Polineuropatia nie jest jedną chorobą, ale raczej wspólnym obrazem, do którego prowadzi wiele różnych przyczyn. Dlatego samo rozpoznanie polineuropatii to dopiero początek: najważniejsze jest ustalenie, co uszkadza nerwy.

Polineuropatia a mononeuropatia – czym się różnią?

Mononeuropatia to uszkodzenie jednego nerwu, zwykle w konkretnym miejscu. Najbardziej znanym przykładem jest zespół cieśni nadgarstka: nerw pośrodkowy jest uciskany w kanale nadgarstka, co powoduje drętwienie kciuka, palca wskazującego i środkowego, często nasilające się w nocy. Objawy dotyczą więc obszaru unerwianego przez ten jeden nerw – zwykle jednej ręki, choć bywa, że obu.

W polineuropatii choroba dotyczy wielu nerwów, a objawy nie ograniczają się do obszaru jednego nerwu. Zwykle zaczynają się symetrycznie w obu stopach. Warto wiedzieć, że obie sytuacje mogą występować razem – na przykład u osób z cukrzycą zespół cieśni nadgarstka zdarza się częściej niż u innych.

Istnieje też postać pośrednia, tak zwana mnoga mononeuropatia: kilka pojedynczych nerwów w różnych częściach ciała ulega uszkodzeniu po kolei, niesymetrycznie. Taki obraz może wskazywać na zapalenie naczyń krwionośnych i wymaga pilnej diagnostyki u neurologa.

Rodzaje polineuropatii

Lekarze opisują polineuropatię na kilka sposobów – zależnie od tego, które włókna nerwowe są chore i jaka część włókna jest uszkodzona:

• Czuciowa, ruchowa lub autonomiczna – w zależności od tego, czy dominują zaburzenia czucia, osłabienie mięśni, czy objawy ze strony narządów wewnętrznych. Najczęściej występują postacie mieszane, z przewagą objawów czuciowych.
• Aksonalna lub demielinizacyjna – w postaci aksonalnej uszkodzony jest sam akson, czyli „przewód”. W postaci demielinizacyjnej uszkodzona jest przede wszystkim osłonka mielinowa, czyli „izolacja”. Rozróżnienie to umożliwia badanie przewodnictwa nerwowego (ENG) i ma duże znaczenie przy szukaniu przyczyny.
• Neuropatia dużych lub małych (cienkich) włókien – grube włókna odpowiadają m.in. za czucie dotyku, wibracji i ułożenia ciała oraz za pracę mięśni. Cienkie włókna przewodzą ból i temperaturę oraz sterują pracą narządów. W neuropatii włókien cienkich dominuje pieczenie i ból, a standardowe badanie EMG/ENG może dawać prawidłowy wynik.
• Ostra, podostra lub przewlekła – w zależności od tempa narastania objawów: od dni, przez tygodnie, po miesiące i lata.

Jak często występuje polineuropatia?

Polineuropatia jest częstą chorobą. Według różnych szacunków dotyczy od około 1 do kilku procent dorosłych, a z wiekiem jest wyraźnie częstsza. Wyniki badań różnią się w zależności od badanej grupy i przyjętych kryteriów. Wiadomo natomiast, że najliczniejszą grupą chorych są osoby z cukrzycą, u których polineuropatia jest jednym z najczęstszych powikłań.

Objawy polineuropatii

Objawy zależą od tego, które włókna nerwowe są uszkodzone. U większości osób najpierw pojawiają się zaburzenia czucia w stopach. Mogą one narastać tak powoli, że przez długi czas pozostają niezauważone lub są przypisywane „zmęczeniu nóg” albo wiekowi.

Objawy czuciowe

To najczęstsza grupa objawów. Mogą mieć charakter „dodatni”, czyli pojawia się coś, czego wcześniej nie było, albo „ujemny”, czyli coś zanika:

• mrowienie, drętwienie, kłucie, uczucie „chodzenia mrówek” lub „prądu” – lekarze nazywają to parestezjami;
• pieczenie, palenie, ból stóp, czasem przeszywający lub przypominający porażenie prądem – to ból neuropatyczny;
• nadwrażliwość na dotyk – nawet dotyk skarpety czy kołdry może być nieprzyjemny lub bolesny (allodynia);
• osłabione czucie dotyku, bólu, zimna i ciepła – stopy wydają się „drewniane”, „jak w watę owinięte” lub „nie swoje”;
• uczucie chodzenia po poduszce, piasku lub kamykach, wrażenie, że skarpeta się zwinęła;
• zaburzenia równowagi, szczególnie w ciemności lub przy zamkniętych oczach, bo mózg dostaje mniej informacji o ułożeniu stóp.

Paradoksalnie ból i drętwienie mogą występować jednocześnie: stopa jest mało czuła na dotyk czy skaleczenie, a zarazem boli lub piecze.

Objawy ruchowe

Gdy uszkodzone są włókna ruchowe, pojawia się osłabienie mięśni – zwykle zaczyna się od małych mięśni stóp i podudzi. Może się to objawiać:

• trudnością w chodzeniu na piętach lub palcach, potykaniem się o krawężniki i dywany;
• „opadaniem stopy” – stopa „klapie” o podłoże, trzeba wyżej unosić kolano;
• kurczami mięśni łydek i stóp, drżeniem pęczkowym (drobnymi drgnięciami mięśni);
• później osłabieniem dłoni: trudnością z zapinaniem guzików, otwieraniem słoików, pisaniem;
• zanikami mięśni i zmianą kształtu stóp (wysokie wysklepienie, palce młotkowate) – szczególnie w postaciach dziedzicznych.

Objawy autonomiczne

Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy działa bez udziału naszej woli: reguluje ciśnienie krwi, tętno, pocenie się, trawienie i pracę pęcherza. Jego uszkodzenie – nazywane neuropatią autonomiczną – występuje szczególnie często w cukrzycy i w niektórych postaciach dziedzicznych. Może powodować:

• zawroty głowy, „ciemnienie przed oczami” lub omdlenia przy szybkim wstawaniu (hipotonia ortostatyczna);
• szybkie tętno w spoczynku, gorszą tolerancję wysiłku;
• uczucie pełności po małym posiłku, nudności, wymioty (spowolnione opróżnianie żołądka – gastropareza), biegunki, zwłaszcza nocne, lub zaparcia;
• problemy z pęcherzem: słaby strumień, niepełne opróżnianie, nietrzymanie moczu;
• zaburzenia erekcji, suchość pochwy;
• zaburzenia pocenia się: suchą, pękającą skórę stóp albo nadmierne pocenie górnej połowy ciała;
• u osób z cukrzycą – słabsze odczuwanie objawów niedocukrzenia (hipoglikemii).

Obraz „rękawiczek i skarpetek”

W najczęstszej postaci polineuropatii objawy pojawiają się najpierw tam, gdzie kończą się najdłuższe włókna nerwowe – czyli w palcach stóp. Najdłuższe włókna, biegnące od rdzenia kręgowego do stóp, mają u dorosłego nawet około metra długości i są najbardziej narażone na uszkodzenie. Z czasem zaburzenia czucia „wędrują” w górę: obejmują podeszwy, całe stopy, a potem podudzia.

Gdy objawy sięgają mniej więcej połowy podudzi, często zaczynają się też w opuszkach palców rąk – bo nerwy prowadzące do dłoni mają podobną długość jak odcinek nerwów nóg, który jest już chory. Obszar zaburzeń przypomina wtedy rękawiczki i skarpetki (lekarze mówią o „zaburzeniach czucia typu skarpetek i rękawiczek”). Taki obraz nazywa się polineuropatią zależną od długości włókien.

Jeśli objawy zaczynają się inaczej – na przykład od rąk, tylko po jednej stronie ciała, nagle albo z wyraźnym osłabieniem mięśni bliżej tułowia (ud, ramion) – lekarz będzie szukał innych przyczyn, w tym chorób zapalnych nerwów.

Dlaczego objawy nasilają się w nocy?

Wiele osób zauważa, że pieczenie, mrowienie i ból stóp są najsilniejsze wieczorem i w nocy, w łóżku. Wynika to m.in. z tego, że w ciszy i bezruchu brakuje innych bodźców, które w ciągu dnia „zagłuszają” nieprawidłowe sygnały z nerwów. U części osób dolegliwości nasila też dotyk pościeli lub zmiana temperatury. Zaburzony sen z kolei obniża próg odczuwania bólu – powstaje błędne koło. O nocnych objawach warto powiedzieć lekarzowi: poprawa snu jest jednym z ważnych celów leczenia.

Mrowienie i drętwienie stóp – od czego zacząć?

Mrowienie i drętwienie stóp nie zawsze oznacza polineuropatię. Podobne objawy mogą dawać m.in. ucisk korzeni nerwowych w odcinku lędźwiowym kręgosłupa (wtedy często towarzyszy im ból pleców promieniujący do nogi), ucisk pojedynczego nerwu, zaburzenia krążenia w tętnicach nóg czy – przejściowo – niewygodna pozycja. Warto zgłosić się do lekarza rodzinnego, jeśli objawy:

• utrzymują się dłużej niż kilka tygodni lub nawracają,
• występują w obu stopach i powoli się rozszerzają,
• towarzyszy im pieczenie, ból, osłabienie lub niepewny chód,
• pojawiły się u osoby z cukrzycą, nadużywającej alkoholu, po chemioterapii lub przyjmującej leki mogące uszkadzać nerwy.

Przed wizytą dobrze jest zapisać, kiedy objawy się zaczęły, jak się zmieniały, co je nasila, jakie leki i suplementy przyjmujesz, ile alkoholu pijesz oraz czy ktoś w rodzinie miał podobne dolegliwości.

Kiedy pilnie do lekarza?

Większość polineuropatii rozwija się powoli i wymaga spokojnej, ale starannej diagnostyki. Są jednak sytuacje, w których nie wolno czekać.

Szybko narastające osłabienie mięśni, często z mrowieniem, może być objawem zespołu Guillaina-Barrégo – ostrej, zapalnej choroby nerwów, która może zająć mięśnie oddechowe. Wymaga ona leczenia w szpitalu, a wczesne rozpoznanie ma duże znaczenie.

W ciągu kilku dni należy się zgłosić do lekarza, gdy objawy wyraźnie narastają z tygodnia na tydzień, dotyczą nietypowo jednej kończyny lub pojedynczych nerwów w różnych miejscach, pojawia się niezamierzona utrata masy ciała, gorączka, wysypka lub bóle stawów, a także gdy osoba z cukrzycą zauważy ranę, zaczerwienienie lub obrzęk stopy (więcej w części Stopa cukrzycowa).

Przyczyny polineuropatii

Znanych jest ponad sto przyczyn polineuropatii. W praktyce większość przypadków wiąże się z kilkoma najczęstszymi z nich. Poniżej omawiamy te najważniejsze.

Cukrzyca i stan przedcukrzycowy

Cukrzyca jest najczęstszą przyczyną polineuropatii w krajach rozwiniętych, w tym w Polsce. Długotrwale podwyższony poziom glukozy uszkadza nerwy i drobne naczynia, które je odżywiają. Z polineuropatią może wiązać się także stan przedcukrzycowy (nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy), dlatego przy diagnostyce nerwów lekarze sprawdzają gospodarkę cukrową. Szczegóły opisujemy w osobnej części: Polineuropatia cukrzycowa.

Polineuropatia alkoholowa

Długotrwałe picie alkoholu w dużych ilościach jest jedną z częstszych przyczyn polineuropatii. Alkohol działa na nerwy toksycznie, a dodatkowo u osób pijących dużo często występują niedobory witamin z grupy B (zwłaszcza witaminy B1, czyli tiaminy) wynikające ze złego odżywiania i gorszego wchłaniania.

Polineuropatia alkoholowa rozwija się zwykle powoli. Typowe są pieczenie i ból stóp, drętwienie, osłabienie łydek i niepewny chód. Najważniejsze w leczeniu jest całkowite zaprzestanie picia oraz dobre odżywianie i wyrównanie niedoborów. Zwykle zatrzymuje to postęp choroby, a u części osób objawy z czasem się zmniejszają. Warto skorzystać z pomocy w leczeniu uzależnienia – można zacząć od rozmowy z lekarzem rodzinnym.

Niedobór witaminy B12

Witamina B12 jest niezbędna do prawidłowej pracy nerwów. Jej niedobór może powodować polineuropatię, a także uszkodzenie rdzenia kręgowego, niedokrwistość, zmęczenie i zaburzenia pamięci. Najczęstsze przyczyny niedoboru to:

• zaburzenia wchłaniania – np. w zanikowym zapaleniu błony śluzowej żołądka (w tym w niedokrwistości złośliwej), po operacjach żołądka lub jelit, w chorobach jelit;
• długotrwałe przyjmowanie niektórych leków – zwłaszcza metforminy (lek na cukrzycę) oraz leków silnie zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego;
• dieta pozbawiona produktów zwierzęcych bez odpowiedniej suplementacji;
• podeszły wiek.

Niedobór witaminy B12 to jedna z tych przyczyn, które można skutecznie leczyć, dlatego oznaczenie jej poziomu należy do podstawowych badań. Wynik bywa niejednoznaczny – wtedy lekarz może zlecić dodatkowe badania. Leczenie ustala lekarz, a czas i sposób podawania zależą od przyczyny niedoboru.

Choroby tarczycy

Niedoczynność tarczycy może sprzyjać polineuropatii oraz uciskowym mononeuropatiom, zwłaszcza zespołowi cieśni nadgarstka. Towarzyszą jej często zmęczenie, uczucie zimna, przybieranie na wadze, sucha skóra i zaparcia. Badanie TSH jest proste i należy do podstawowego zestawu. Wyrównanie pracy tarczycy może zmniejszyć objawy neurologiczne.

Przewlekła choroba nerek i choroby wątroby

W zaawansowanej niewydolności nerek w organizmie gromadzą się substancje toksyczne dla nerwów. Powstająca w ten sposób polineuropatia mocznicowa daje typowe objawy czuciowe w stopach, często z zespołem niespokojnych nóg i kurczami. Skuteczne leczenie nerkozastępcze (dializy) lub przeszczepienie nerki mogą przynieść poprawę. Polineuropatia może też towarzyszyć przewlekłym chorobom wątroby.

Neuropatia po chemioterapii

Polineuropatia wywołana chemioterapią jest częstym działaniem niepożądanym niektórych leków przeciwnowotworowych. Do grup leków, które szczególnie często uszkadzają nerwy, należą m.in. związki platyny, taksany, alkaloidy barwinka, a także niektóre leki stosowane w szpiczaku plazmocytowym. Ryzyko zależy od rodzaju leku, łącznej dawki i czasu leczenia oraz od wcześniejszego stanu nerwów (np. przy cukrzycy).

Objawy to zwykle mrowienie, drętwienie i ból palców rąk i stóp, trudności z drobnymi czynnościami (zapinanie guzików, podnoszenie monet) oraz niepewny chód. Przy niektórych lekach pojawia się też przejściowa nadwrażliwość na zimno. Objawy mogą się pojawić w trakcie leczenia, a przy niektórych lekach narastać jeszcze przez pewien czas po jego zakończeniu.

Wszystkie takie objawy trzeba zgłaszać onkologowi na bieżąco. Lekarz może rozważyć zmianę dawki, wydłużenie przerw lub zmianę leku, oceniając, co jest bezpieczne z punktu widzenia leczenia nowotworu. Nie wolno samodzielnie przerywać ani modyfikować chemioterapii. U wielu osób objawy zmniejszają się w ciągu miesięcy po zakończeniu leczenia, u części utrzymują się dłużej.

Inne leki i substancje toksyczne

Polineuropatię mogą wywoływać również niektóre inne leki, m.in. część leków stosowanych w leczeniu gruźlicy i zakażenia HIV, niektóre antybiotyki przyjmowane długotrwale, niektóre leki kardiologiczne oraz nadmiar witaminy B6 przyjmowanej długo w dużych ilościach, np. w suplementach. Przyczyną bywa też narażenie na metale ciężkie (np. ołów, arsen) i rozpuszczalniki organiczne. Dlatego lekarz zawsze zapyta o wszystkie przyjmowane leki i suplementy oraz o pracę zawodową. Nie odstawiaj leków samodzielnie – decyzję o zmianie leczenia podejmuje lekarz.

Choroby autoimmunologiczne i zapalne

W tej grupie układ odpornościowy – który normalnie chroni przed infekcjami – atakuje własne nerwy. To ważne, bo wiele z tych chorób można skutecznie leczyć, jeśli zostaną rozpoznane.

• Zespół Guillaina-Barrégo (GBS)

  Ostra zapalna polineuropatia. Często pojawia się kilka dni lub tygodni po infekcji, np. dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego. Osłabienie i zaburzenia czucia narastają szybko – w ciągu dni do kilku tygodni – i mogą objąć mięśnie oddechowe oraz połykanie. Wymaga leczenia w szpitalu (m.in. immunoglobuliny lub wymiana osocza). Większość chorych stopniowo wraca do sprawności, choć bywa to proces wielomiesięczny.

• CIDP

  Przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna. Objawy – osłabienie i zaburzenia czucia w rękach i nogach – narastają dłużej niż dwa miesiące, stopniowo lub rzutami. Charakterystyczne jest osłabienie nie tylko stóp i dłoni, ale też mięśni ud czy ramion. Rozpoznanie opiera się na badaniu neurologicznym i przewodnictwa nerwowego. Istnieją skuteczne metody leczenia immunologicznego.

• Zapalenie naczyń i choroby układowe

  Polineuropatia lub mnoga mononeuropatia może towarzyszyć zapaleniom naczyń, zespołowi Sjögrena, reumatoidalnemu zapaleniu stawów, toczniowi, sarkoidozie czy celiakii. Często występują wtedy także inne objawy: bóle stawów, wysypka, suchość oczu i ust, gorączka.

• Gammapatie monoklonalne

  Obecność nieprawidłowego białka (tzw. białka monoklonalnego) we krwi może wiązać się z polineuropatią. Dlatego częścią diagnostyki jest elektroforeza białek surowicy. W razie nieprawidłowego wyniku potrzebna jest konsultacja hematologiczna.

Polineuropatia może się też wiązać z niektórymi zakażeniami (np. HIV, wirusowym zapaleniem wątroby typu C, rzadziej boreliozą), a także z chorobą nowotworową jako tzw. zespół paranowotworowy.

Przyczyny dziedziczne

Część polineuropatii ma podłoże genetyczne. Najczęstsza jest choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT) – grupa chorób, w których objawy zwykle zaczynają się w dzieciństwie lub młodości i postępują powoli przez lata. Na postać dziedziczną mogą wskazywać: wysokie wysklepienie stóp, palce młotkowate, szczupłe podudzia, częste skręcenia kostek, trudności w bieganiu od dzieciństwa oraz podobne objawy u krewnych. Część osób ma niewielkie objawy i dowiaduje się o chorobie dopiero w dorosłości.

Rzadszą, ale ważną przyczyną jest dziedziczna amyloidoza transtyretynowa. Oprócz polineuropatii mogą w niej występować objawy autonomiczne (biegunki, zawroty głowy przy wstawaniu, utrata masy ciała), obustronny zespół cieśni nadgarstka i choroba serca. Rozpoznanie jest istotne, bo dostępne są leki modyfikujące przebieg tej choroby. Postacie dziedziczne rozpoznaje się na podstawie badań genetycznych zlecanych przez lekarza, często w ośrodkach specjalistycznych, z poradą genetyczną dla rodziny.

Polineuropatia idiopatyczna – gdy przyczyny nie udaje się ustalić

Mimo starannej diagnostyki u części chorych nie udaje się znaleźć przyczyny. Mówimy wtedy o polineuropatii idiopatycznej (samoistnej) lub kryptogennej. Według różnych źródeł dotyczy to od kilkunastu do około jednej trzeciej osób z polineuropatią; wartości te wyraźnie różnią się między badaniami. Najczęściej są to osoby starsze z łagodną, powoli postępującą polineuropatią czuciową lub czuciowo-ruchową. Rokowanie jest w tej grupie zwykle dobre: choroba postępuje bardzo wolno, a większość osób zachowuje samodzielność. Warto co jakiś czas wracać na kontrolę, bo przyczyna może się ujawnić później (np. cukrzyca).

Polineuropatia cukrzycowa

Polineuropatia cukrzycowa to najczęstsza postać polineuropatii i jedno z najczęstszych przewlekłych powikłań cukrzycy – zarówno typu 1, jak i typu 2. Według różnych źródeł dotyczy od około jednej trzeciej do nawet połowy osób z cukrzycą, a ryzyko rośnie wraz z czasem trwania choroby i gorszym wyrównaniem glikemii. U osób z cukrzycą typu 2 polineuropatia bywa obecna już w chwili rozpoznania cukrzycy, bo choroba mogła wcześniej przez lata przebiegać bez objawów.

Dlaczego cukrzyca uszkadza nerwy?

Mechanizm jest złożony i nie do końca poznany. Wiadomo, że długotrwale podwyższona glukoza zaburza metabolizm komórek nerwowych, sprzyja stresowi oksydacyjnemu i uszkadza drobne naczynia krwionośne odżywiające nerwy. Do rozwoju neuropatii przyczyniają się także inne czynniki, które często towarzyszą cukrzycy typu 2: nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe (np. podwyższone trójglicerydy), otyłość, palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu.

Postacie neuropatii w cukrzycy

• Dystalna symetryczna polineuropatia czuciowo-ruchowa – najczęstsza, z typowym obrazem „skarpetek i rękawiczek”. U wielu osób przebiega bez bólu, jedynie z utratą czucia, co jest szczególnie podstępne, bo sprzyja niezauważonym ranom stóp.
• Bolesna polineuropatia cukrzycowa – z pieczeniem, kłuciem i bólem stóp, często nasilającym się w nocy. Występuje u części chorych z polineuropatią.
• Neuropatia autonomiczna – dotyczy serca i naczyń, przewodu pokarmowego, pęcherza, narządów płciowych i pocenia się. Może m.in. utrudniać rozpoznawanie niedocukrzeń.
• Rzadsze postacie: mononeuropatie (np. nerwów gałki ocznej), neuropatia korzeni i splotu lędźwiowego z silnym bólem i osłabieniem uda, neuropatie uciskowe.

Badania przesiewowe – regularnie, nawet bez objawów

Polineuropatia cukrzycowa często długo nie daje objawów, dlatego towarzystwa naukowe, w tym Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, zalecają regularne badania przesiewowe. Zgodnie z tymi zaleceniami badanie w kierunku neuropatii należy wykonać:

• u osób z cukrzycą typu 2 – już w momencie rozpoznania cukrzycy,
• u osób z cukrzycą typu 1 – po około 5 latach trwania choroby,
• następnie co najmniej raz w roku, a częściej u osób z już rozpoznaną neuropatią lub zmianami na stopach.

Badanie przesiewowe jest proste, bezbolesne i trwa kilka minut. Lekarz lub pielęgniarka ogląda stopy i sprawdza czucie przy pomocy prostych narzędzi:

• monofilamentu – cienkiej, elastycznej żyłki, którą przykłada się do kilku punktów na stopie, aby sprawdzić czucie ucisku;
• kamertonu – do oceny czucia wibracji, najczęściej na palcu wielkim;
• oceny czucia bólu (np. tępą igłą), czucia temperatury i odruchów ze ścięgna Achillesa.

Nie czekaj, aż lekarz sam zaproponuje badanie stóp – możesz o nie poprosić podczas każdej wizyty kontrolnej. W czasie wizyty warto zdjąć buty i skarpety, nawet jeśli nikt o to nie prosi.

Znaczenie wyrównania glikemii

Dobre wyrównanie cukrzycy to podstawa zapobiegania i leczenia polineuropatii cukrzycowej. W cukrzycy typu 1 badania wykazały, że utrzymywanie glikemii blisko wartości docelowych wyraźnie zmniejsza ryzyko rozwoju neuropatii i spowalnia jej postęp. W cukrzycy typu 2 korzyść z samego obniżenia glikemii jest mniejsza, dlatego równie ważne jest całościowe leczenie: kontrola ciśnienia i lipidów, redukcja masy ciała, aktywność fizyczna, rzucenie palenia i ograniczenie alkoholu.

Cele leczenia – w tym docelową wartość hemoglobiny glikowanej (HbA1c) – lekarz ustala indywidualnie, biorąc pod uwagę wiek, inne choroby i ryzyko niedocukrzeń. Rzadko, przy bardzo szybkim obniżeniu długo utrzymującej się wysokiej glikemii, dolegliwości neuropatyczne mogą się przejściowo nasilić. To jeden z powodów, dla których tempo zmian w leczeniu powinien ustalać lekarz.

Najpoważniejszym powikłaniem polineuropatii cukrzycowej jest zespół stopy cukrzycowej – rany i owrzodzenia, które powstają niezauważone z powodu braku czucia. Znaczną część tych powikłań można zapobiec dzięki codziennej pielęgnacji stóp, o której piszemy w częściach Życie z polineuropatią i Stopa cukrzycowa.

Diagnostyka: jak rozpoznaje się polineuropatię?

Diagnostyka ma dwa cele: potwierdzić, że objawy wynikają z uszkodzenia nerwów obwodowych, oraz znaleźć przyczynę. Zwykle przebiega etapami – od prostych badań do bardziej specjalistycznych.

Wywiad i badanie neurologiczne

Najważniejszym „badaniem” jest rozmowa z lekarzem. Lekarz zapyta m.in. o to, kiedy i gdzie zaczęły się objawy, jak szybko narastają, jakie masz choroby, jakie przyjmujesz leki i suplementy, ile pijesz alkoholu, jak się odżywiasz, czy przechodziłeś(-aś) chemioterapię, czy masz kontakt z substancjami chemicznymi w pracy i czy ktoś w rodzinie miał podobne objawy.

Następnie przeprowadza badanie neurologiczne: ocenia czucie dotyku, bólu, temperatury, wibracji i ułożenia palców, siłę mięśni, odruchy ścięgniste (w polineuropatii często osłabione lub nieobecne, zwłaszcza odruchy ze ścięgna Achillesa), chód i równowagę. Ogląda też skórę i kształt stóp.

Badania krwi i moczu

Podstawowy zestaw badań, zlecany zwykle już przez lekarza rodzinnego, obejmuje najczęściej:

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić dodatkowe badania, np. przeciwciała w kierunku chorób autoimmunologicznych, badania w kierunku zakażeń (HIV, WZW C, boreliozy), badanie moczu czy badania genetyczne.

Badanie EMG i ENG – na czym polega?

Potocznie mówi się „badanie EMG”, ale zwykle chodzi o dwa powiązane badania wykonywane podczas jednej wizyty:

• Elektroneurografia (ENG), czyli badanie przewodnictwa nerwowego. Na skórze przykleja się elektrody, a nerw pobudza się krótkimi impulsami elektrycznymi. Aparat mierzy, jak szybko i jak silny sygnał przewodzi nerw. To właśnie ta część jest najważniejsza w rozpoznawaniu polineuropatii – pozwala potwierdzić uszkodzenie nerwów, ocenić jego rozległość oraz odróżnić uszkodzenie aksonalne od demielinizacyjnego.
• Elektromiografia (EMG) w węższym znaczeniu. Do wybranych mięśni wkłuwa się cienką igłę-elektrodę i rejestruje ich aktywność elektryczną w spoczynku i podczas napinania. Pokazuje, czy i jak bardzo mięśnie „odczuwają” uszkodzenie nerwów. Nie zawsze jest potrzebna.

Badanie zleca zwykle neurolog. Wykonuje je lekarz z doświadczeniem w elektrofizjologii, który sam decyduje, które nerwy i mięśnie zbadać.

Jak się przygotować do badania EMG?

• W dniu badania nie smaruj rąk i nóg kremem ani balsamem – utrudnia to przyklejenie elektrod.
• Załóż wygodne ubranie, które łatwo podwinąć lub zdjąć (spodnie z szerokimi nogawkami, luźne rękawy).
• Zadbaj o ciepłe dłonie i stopy – zimne kończyny mogą zafałszować wynik. Zimą przyjdź trochę wcześniej, żeby się ogrzać.
• Zabierz skierowanie, dokumentację medyczną, wyniki poprzednich badań i listę przyjmowanych leków.
• Powiedz lekarzowi, jeśli masz rozrusznik serca lub inne wszczepione urządzenie, przyjmujesz leki przeciwkrzepliwe, masz skłonność do krwawień lub chorobę skóry w badanym miejscu.
• Zwykle nie trzeba być na czczo ani odstawiać leków – chyba że lekarz zaleci inaczej.

Czy badanie EMG boli i ile trwa?

Badanie jest bezpieczne – nie wykorzystuje promieniowania, a stosowane impulsy są bardzo krótkie. Może być jednak nieprzyjemne: impulsy elektryczne odczuwa się jak pstryknięcie lub drgnięcie mięśnia, a wkłucie igły przypomina zastrzyk. Większość osób dobrze znosi badanie, a dyskomfort mija zaraz po jego zakończeniu. W razie potrzeby można poprosić o krótką przerwę. Badanie trwa zwykle od około pół godziny do godziny, przy rozległej diagnostyce dłużej. Po badaniu można od razu wrócić do zwykłych zajęć.

Warto wiedzieć, że w neuropatii włókien cienkich wynik ENG bywa prawidłowy, mimo że objawy są prawdziwe. Prawidłowy wynik nie oznacza więc, że dolegliwości są „wymyślone”.

Inne badania

W wybranych sytuacjach lekarz może zlecić m.in.:

• biopsję skóry z oceną gęstości włókien nerwowych w naskórku – pomaga rozpoznać neuropatię włókien cienkich;
• ilościowe badanie czucia (QST) oraz testy autonomiczne (np. ocena zmian ciśnienia i tętna przy pionizacji, testy potliwości);
• badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (nakłucie lędźwiowe) – przy podejrzeniu zapalnych polineuropatii, jak GBS czy CIDP;
• badania obrazowe – rezonans magnetyczny kręgosłupa lub splotów nerwowych, USG nerwów;
• biopsję nerwu – rzadko, w wybranych przypadkach, np. przy podejrzeniu zapalenia naczyń lub amyloidozy;
• badania genetyczne – przy podejrzeniu postaci dziedzicznej.

Do jakiego lekarza się udać?

• Lekarz rodzinny (POZ)

  Pierwszy krok. Zbierze wywiad, zbada Cię, zleci podstawowe badania krwi i w razie potrzeby wystawi skierowanie do specjalisty.

• Neurolog

  Potwierdza rozpoznanie, zleca EMG/ENG i dalszą diagnostykę, prowadzi leczenie – zwłaszcza w postaciach nietypowych, szybko postępujących lub zapalnych.

• Diabetolog

  Prowadzi leczenie cukrzycy, której dobre wyrównanie jest podstawą leczenia polineuropatii cukrzycowej. W wielu miejscach działają też gabinety stopy cukrzycowej.

• Inni specjaliści

  Onkolog (przy neuropatii po chemioterapii), fizjoterapeuta, podolog, poradnia leczenia bólu, psycholog lub psychiatra – zależnie od potrzeb.

Diagnostyka na NFZ i prywatnie

Wizyta u lekarza rodzinnego w ramach NFZ nie wymaga skierowania. Na wizytę u neurologa czy diabetologa w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie, a czas oczekiwania zależy od regionu i placówki – bywa długi, dlatego warto zapisać się jak najwcześniej i pytać o terminy w kilku poradniach. Aktualne informacje o terminach i placówkach udostępnia NFZ, a skierowania i wyniki są widoczne na Internetowym Koncie Pacjenta.

Badanie EMG/ENG w ramach NFZ wykonuje się zwykle na skierowanie od specjalisty. Wizyty i badania można też wykonać prywatnie, bez skierowania lub na skierowanie od lekarza prywatnego. Ceny różnią się w zależności od miasta i placówki, a przy EMG także od zakresu badania – przed zapisem warto zapytać, co obejmuje badanie. Pamiętaj, że w nagłych sytuacjach (objawy alarmowe) nie czeka się na termin – należy wezwać pomoc lub pojechać na SOR.

Leczenie polineuropatii

Leczenie polineuropatii opiera się na trzech filarach: leczeniu przyczyny, łagodzeniu objawów (zwłaszcza bólu) oraz rehabilitacji i profilaktyce powikłań. Plan leczenia zawsze ustala lekarz – indywidualnie, w zależności od przyczyny, nasilenia objawów, innych chorób i przyjmowanych leków.

Leczenie przyczyny

To najważniejsza część leczenia, bo tylko ona może zatrzymać postęp choroby, a czasem doprowadzić do poprawy. Przykłady:

• dobre wyrównanie cukrzycy i czynników ryzyka – w polineuropatii cukrzycowej;
• całkowite zaprzestanie picia alkoholu i poprawa odżywiania – w polineuropatii alkoholowej;
• uzupełnienie niedoboru witaminy B12 lub innych witamin – gdy niedobór zostanie potwierdzony;
• leczenie niedoczynności tarczycy, choroby nerek czy celiakii;
• zmiana lub odstawienie leku uszkadzającego nerwy – zawsze decyzją lekarza;
• leczenie immunologiczne – w zapalnych polineuropatiach, takich jak GBS czy CIDP;
• leczenie specyficzne dla niektórych chorób dziedzicznych, np. amyloidozy transtyretynowej.

Nerwy regenerują się bardzo powoli – poprawy nie należy oczekiwać po kilku dniach. Jeśli ma nastąpić, zwykle trwa to wiele miesięcy. Samo zatrzymanie postępu choroby jest również ważnym sukcesem leczenia.

Leczenie bólu neuropatycznego

Ból neuropatyczny różni się od „zwykłego” bólu, np. po urazie. Dlatego popularne leki przeciwbólowe dostępne bez recepty zwykle słabo na niego działają. W leczeniu bólu neuropatycznego stosuje się inne grupy leków, m.in.:

• niektóre leki przeciwpadaczkowe – działają wyciszająco na nadmiernie pobudzone nerwy;
• niektóre leki przeciwdepresyjne – wpływają na układ tłumienia bólu w rdzeniu kręgowym i mózgu, niezależnie od działania na nastrój. Ich przepisanie nie oznacza, że lekarz uważa ból za „psychiczny”;
• leki stosowane miejscowo na skórę – w postaci plastrów lub kremów, przydatne szczególnie wtedy, gdy ból obejmuje ograniczony obszar;
• w wybranych sytuacjach inne leki, stosowane ostrożnie i pod ścisłą kontrolą lekarza.

Wybór leku i dawki należy do lekarza. Zależy on m.in. od innych chorób, przyjmowanych leków, wieku, funkcji nerek i możliwych działań niepożądanych (np. senności, zawrotów głowy, które u osób starszych zwiększają ryzyko upadków). Leki zwykle włącza się stopniowo, a na ocenę efektu potrzeba kilku tygodni. Realistycznym celem jest wyraźne zmniejszenie bólu i poprawa snu, a nie zawsze jego całkowite ustąpienie. Leków tych nie należy odstawiać nagle bez porozumienia z lekarzem. Jeśli leczenie nie pomaga lub daje działania niepożądane, powiedz o tym lekarzowi – często można je zmodyfikować.

U osób z przewlekłym, trudnym do opanowania bólem pomocna bywa konsultacja w poradni leczenia bólu, gdzie można rozważyć także inne metody.

Fizjoterapia i rehabilitacja

Fizjoterapia jest ważną, choć często niedocenianą częścią leczenia. Dobrze prowadzona pomaga:

• poprawić równowagę i pewność chodu – ćwiczenia równowagi zmniejszają ryzyko upadków;
• utrzymać lub zwiększyć siłę mięśni nóg i dłoni;
• zachować zakres ruchu w stawach stóp i zapobiegać przykurczom;
• dobrać zaopatrzenie ortopedyczne – np. ortezę stawu skokowego przy opadaniu stopy, wkładki, laskę lub chodzik;
• nauczyć się bezpiecznych sposobów wykonywania codziennych czynności (w tym z pomocą terapeuty zajęciowego).

Niektórym osobom przynoszą ulgę metody fizykalne, np. przezskórna elektrostymulacja nerwów (TENS), jednak dowody ich skuteczności w polineuropatii są ograniczone. Przy zaburzeniach czucia trzeba szczególnie uważać na zabiegi cieplne – łatwo o oparzenie.

Kwas alfa-liponowy i witaminy z grupy B – co mówią badania?

Wiele osób z polineuropatią sięga po suplementy. Warto wiedzieć, co na ich temat wiadomo:

• Kwas alfa-liponowy był badany głównie u osób z polineuropatią cukrzycową. W części badań, zwłaszcza przy podawaniu dożylnym, wiązał się z niewielkim zmniejszeniem objawów, takich jak pieczenie czy ból. Wyniki badań nie są jednak jednoznaczne, a przeglądy naukowe oceniają jakość dowodów jako ograniczoną. Nie wykazano przekonująco, by kwas alfa-liponowy cofał uszkodzenie nerwów. Towarzystwa naukowe oceniają go różnie – nie jest on lekiem pierwszego wyboru w leczeniu bólu neuropatycznego.
• Witaminy z grupy B (B1, B6, B12) są niezbędne dla nerwów, a ich potwierdzony niedobór należy leczyć – wtedy uzupełnienie jest leczeniem przyczynowym. Jeśli niedoboru nie ma, nie ma przekonujących dowodów, że dodatkowe przyjmowanie tych witamin leczy polineuropatię. Długotrwałe przyjmowanie dużych ilości witaminy B6 może samo uszkadzać nerwy i wywoływać neuropatię.

Życie z polineuropatią

Polineuropatia jest często chorobą przewlekłą, ale wiele zależy od codziennych nawyków. Poniższe zasady pomagają chronić stopy, zapobiegać upadkom i zachować sprawność. Bliscy mogą w tym bardzo pomóc.

Codzienna pielęgnacja i oglądanie stóp

Przy osłabionym czuciu można nie poczuć kamyka w bucie, otarcia czy oparzenia. Dlatego oczy muszą zastąpić czucie:

• Oglądaj stopy codziennie, najlepiej wieczorem, przy dobrym świetle – także podeszwy i przestrzenie między palcami. Pomocne jest lusterko albo pomoc bliskiej osoby.
• Szukaj otarć, pęcherzy, pęknięć, zaczerwienienia, obrzęku, zmian koloru i odcisków.
• Myj stopy codziennie w letniej wodzie. Temperaturę sprawdzaj termometrem lub łokciem, nie stopą. Nie mocz stóp długo.
• Dokładnie osuszaj stopy, zwłaszcza między palcami.
• Suchą skórę natłuszczaj kremem, ale nie między palcami.
• Paznokcie obcinaj prosto, nie za krótko, bez wycinania kątów. Jeśli masz z tym trudność lub słaby wzrok – skorzystaj z pomocy podologa.
• Nie usuwaj samodzielnie odcisków i zrogowaceń ostrymi narzędziami ani plastrami z kwasami.
• Nie ogrzewaj stóp termoforem, poduszką elektryczną, przy piecu czy kaloryferze. Zamiast tego noś ciepłe skarpety.

Dobór obuwia i skarpet

• Nie chodź boso – także w domu, na plaży i przy basenie.
• Wybieraj buty wygodne, z szerokim i wysokim przodem, miękkim wnętrzem, bez twardych szwów, na niskim, stabilnym obcasie i z antypoślizgową podeszwą. Buty powinny dobrze trzymać piętę – lepiej wiązane lub zapinane na rzepy niż wsuwane klapki.
• Kupuj buty po południu, gdy stopy są lekko obrzęknięte, i przymierzaj je ze skarpetami, które zwykle nosisz. Przy osłabionym czuciu zmierz stopę lub odrysuj jej obrys i porównaj z wkładką buta.
• Nowe buty rozchadzaj stopniowo, po krótkim czasie sprawdzaj, czy nie ma otarć.
• Przed każdym założeniem sprawdź ręką wnętrze buta – czy nie ma kamyka, zagiętej wkładki lub wystającego szwu.
• Noś czyste skarpety bez grubych szwów i bez uciskających ściągaczy, najlepiej jasne – łatwiej zauważyć na nich ślad krwi lub wydzieliny.
• Przy deformacjach stóp lub po przebytym owrzodzeniu lekarz może zalecić obuwie specjalistyczne lub indywidualne wkładki.

Zapobieganie upadkom

Osłabione czucie w stopach, osłabienie mięśni, zawroty głowy przy wstawaniu, a także niektóre leki zwiększają ryzyko upadków. Upadek u osoby starszej może skończyć się złamaniem i utratą samodzielności, dlatego warto działać zawczasu:

• Wstawaj powoli: najpierw usiądź na chwilę na brzegu łóżka, poruszaj stopami, dopiero potem wstań.
• Ćwicz regularnie równowagę i siłę nóg – najlepiej według programu ustalonego z fizjoterapeutą.
• Jeśli czujesz się niepewnie, używaj laski lub chodzika – to nie oznaka słabości, tylko rozsądne zabezpieczenie.
• Regularnie kontroluj wzrok – przy słabym czuciu w stopach wzrok staje się ważnym „zmysłem równowagi”.
• Poproś lekarza o przegląd leków, zwłaszcza nasennych, uspokajających i obniżających ciśnienie.

Bezpieczeństwo w domu

• Usuń luźne dywaniki, kable i progi, o które można się potknąć, albo zabezpiecz je.
• Zadbaj o dobre oświetlenie, szczególnie na schodach i w drodze z sypialni do łazienki. Pomocne są lampki nocne z czujnikiem ruchu.
• Zamontuj poręcze przy schodach, uchwyty przy wannie, prysznicu i toalecie. Połóż maty antypoślizgowe.
• Rozważ krzesło lub siedzisko pod prysznic.
• Ustaw termostat bojlera lub baterii tak, by woda nie była zbyt gorąca. Przy zaburzeniach czucia w dłoniach uważaj na gorące naczynia – używaj rękawic kuchennych.
• Trzymaj telefon w zasięgu ręki; osoby mieszkające samotnie mogą rozważyć opaskę lub przycisk alarmowy.

Sen

Nocne pieczenie i ból stóp często zaburzają sen, a niewyspanie nasila odczuwanie bólu. Pomóc może stała pora snu, wieczorne wyciszenie, ograniczenie kofeiny i alkoholu, chłodna, przewietrzona sypialnia, a u osób z nadwrażliwością stóp – rama lub stelaż unoszący kołdrę nad stopami. Krótki spacer lub delikatne ćwiczenia rozciągające w ciągu dnia również mogą poprawić sen. Jeśli ból wybudza Cię w nocy, powiedz o tym lekarzowi – leczenie można dostosować tak, by działało szczególnie w nocy.

Aktywność fizyczna

Regularny ruch jest bezpieczny i korzystny dla większości osób z polineuropatią. Wzmacnia mięśnie, poprawia równowagę i krążenie, a u osób z cukrzycą pomaga kontrolować glikemię i masę ciała. Dobrze sprawdzają się:

• codzienne spacery w wygodnym obuwiu, najlepiej po równym terenie;
• rower stacjonarny, pływanie i ćwiczenia w wodzie (w obuwiu do wody i po sprawdzeniu stóp);
• ćwiczenia równowagi i siły, np. wstawanie z krzesła, stanie przy blacie na jednej nodze z asekuracją;
• łagodne formy ruchu, takie jak tai-chi czy joga dostosowana do możliwości.

Zaczynaj stopniowo i zwiększaj wysiłek powoli. Po każdym treningu obejrzyj stopy. Osoby z otwartymi ranami na stopach, zaawansowaną neuropatią autonomiczną lub chorobami serca powinny najpierw uzgodnić rodzaj aktywności z lekarzem.

Wsparcie psychiczne

Przewlekły ból, bezsenność, obawa przed upadkiem i ograniczenia w codziennym życiu mogą prowadzić do przygnębienia, lęku, a nawet depresji. To częste i zrozumiałe – i można temu pomóc. Warto:

• mówić lekarzowi nie tylko o bólu, ale też o nastroju, śnie i codziennych trudnościach;
• skorzystać z pomocy psychologa – terapia może nauczyć sposobów radzenia sobie z przewlekłym bólem i poprawić jakość życia;
• utrzymywać kontakty z bliskimi i nie rezygnować z przyjemnych aktywności, nawet w zmienionej formie;
• poszukać grup wsparcia dla osób z cukrzycą, chorobami nerwowo-mięśniowymi lub przewlekłym bólem.

Jeśli pojawiają się myśli o tym, że życie nie ma sensu, nie zostawaj z tym sam(a) – porozmawiaj z lekarzem lub bliską osobą. Możesz też bezpłatnie zadzwonić:

• Kryzysowy Telefon Zaufania: 116 123 (bezpłatny),
• Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego: 800 70 2222 (bezpłatny).

W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod numer alarmowy 112.

Stopa cukrzycowa – kiedy zmiany na stopie wymagają pilnej wizyty?

Zespół stopy cukrzycowej to zmiany na stopie u osoby z cukrzycą – przede wszystkim owrzodzenia, zakażenia i uszkodzenia tkanek – związane z neuropatią i/lub niedokrwieniem kończyn. Bez czucia bólu mała rana może pozostać niezauważona, a przy słabszym krążeniu i wysokiej glikemii goi się wolno i łatwo ulega zakażeniu. Stopa cukrzycowa jest jedną z głównych przyczyn amputacji niezwiązanych z urazem, ale wielu z nich można zapobiec dzięki profilaktyce i szybkiej reakcji.

Nawet jeśli zmiana wydaje się drobna, nie czekaj, aż „sama się zagoi” i nie lecz jej domowymi sposobami. Do czasu wizyty oszczędzaj stopę i nie chodź na niej więcej, niż to konieczne. Leczenie stopy cukrzycowej prowadzą lekarze w poradniach diabetologicznych, gabinetach stopy cukrzycowej, a w razie potrzeby chirurdzy naczyniowi i ortopedzi. Kluczowe są odciążenie stopy, leczenie rany i zakażenia oraz ocena krążenia.

Osoby, które przebyły owrzodzenie, mają wysokie ryzyko nawrotu. Dlatego po wygojeniu rany potrzebna jest stała opieka, odpowiednie obuwie i regularne wizyty kontrolne.

Rokowanie – czego można się spodziewać?

Rokowanie w polineuropatii zależy przede wszystkim od przyczyny, od tego, jak wcześnie została rozpoznana, i od tego, czy można ją skutecznie leczyć. Uczciwie trzeba powiedzieć, że wiele postaci polineuropatii jest chorobami przewlekłymi, a uszkodzone nerwy regenerują się powoli i nie zawsze w pełni. Jednocześnie u większości chorych choroba nie prowadzi do ciężkiej niepełnosprawności.

• Gdy przyczynę da się usunąć (np. niedobór witaminy B12, niedoczynność tarczycy, lek uszkadzający nerwy, alkohol), postęp zwykle się zatrzymuje, a objawy mogą stopniowo – przez wiele miesięcy – się zmniejszać. Im wcześniej rozpoczęte leczenie, tym większa szansa na poprawę.
• W polineuropatii cukrzycowej choroba ma zwykle charakter przewlekły i powoli postępujący. Dobre wyrównanie cukrzycy i czynników ryzyka może spowolnić jej postęp, a staranna pielęgnacja stóp w dużej mierze chroni przed najpoważniejszymi powikłaniami.
• W polineuropatiach zapalnych (GBS, CIDP) leczenie immunologiczne często przynosi wyraźną poprawę. Po zespole Guillaina-Barrégo większość chorych wraca do samodzielności, choć u części utrzymują się pewne objawy, np. osłabienie lub zmęczenie.
• W polineuropatiach dziedzicznych choroba zwykle postępuje powoli przez lata. Rehabilitacja i zaopatrzenie ortopedyczne pomagają zachować sprawność, a w niektórych postaciach dostępne jest leczenie modyfikujące przebieg choroby.
• W polineuropatii idiopatycznej u osób starszych przebieg jest zwykle łagodny i bardzo powolny.

Nawet jeśli uszkodzenia nerwów nie da się cofnąć, dużo można zrobić dla komfortu i bezpieczeństwa: skutecznie łagodzić ból, poprawić sen, wzmocnić mięśnie i równowagę, zapobiegać ranom i upadkom. Regularne wizyty kontrolne pozwalają ocenić, czy choroba postępuje, i w porę zmienić leczenie.

Słowniczek pojęć

Akson

Długa wypustka komórki nerwowej, która przewodzi sygnał – „przewód” nerwu.

Aksonalna polineuropatia (uszkodzenie aksonalne)

Postać, w której uszkodzeniu ulega przede wszystkim sam akson. W badaniu ENG widać głównie zmniejszenie siły (amplitudy) sygnału. Najczęstsza postać, m.in. w cukrzycy i po alkoholu.

Allodynia

Odczuwanie bólu w odpowiedzi na bodziec, który normalnie nie boli, np. dotyk pościeli czy skarpety.

Ataksja czuciowa

Zaburzenia równowagi i koordynacji spowodowane brakiem informacji o ułożeniu ciała – nasilają się w ciemności i przy zamkniętych oczach.

Ból neuropatyczny

Ból wynikający z uszkodzenia lub choroby samego układu nerwowego – często piekący, palący, przeszywający lub przypominający porażenie prądem.

CIDP

Przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna – choroba autoimmunologiczna nerwów, w której objawy narastają dłużej niż dwa miesiące. Poddaje się leczeniu immunologicznemu.

Demielinizacja

Uszkodzenie osłonki mielinowej otaczającej włókna nerwowe. Powoduje spowolnienie lub blokowanie przewodzenia sygnału. W badaniu ENG widać przede wszystkim zwolnienie szybkości przewodzenia.

Dyzestezje

Nieprzyjemne, nieprawidłowe odczucia, np. pieczenie, palenie, samoistne lub wywołane dotykiem.

EMG (elektromiografia)

Badanie czynności elektrycznej mięśni za pomocą cienkiej igły-elektrody. Potocznie tą nazwą określa się też całe badanie nerwów i mięśni.

ENG (elektroneurografia)

Badanie przewodnictwa nerwowego – ocenia szybkość i siłę sygnału w nerwach pobudzanych krótkimi impulsami elektrycznymi.

Gastropareza

Spowolnione opróżnianie żołądka, np. w przebiegu neuropatii autonomicznej. Objawia się uczuciem pełności, nudnościami, wymiotami.

Zespół Guillaina-Barrégo (GBS)

Ostra zapalna polineuropatia z szybko narastającym osłabieniem. Stan nagły wymagający leczenia w szpitalu.

HbA1c (hemoglobina glikowana)

Badanie krwi, które pokazuje średni poziom glukozy z ostatnich około 2–3 miesięcy.

Hiperalgezja

Nadmierna bolesność – bodziec, który zwykle jest lekko bolesny, wywołuje silny ból.

Hipotonia ortostatyczna

Spadek ciśnienia krwi po zmianie pozycji na stojącą, objawiający się zawrotami głowy, zasłabnięciem lub omdleniem.

Idiopatyczna (kryptogenna)

O nieustalonej przyczynie – mimo przeprowadzonej diagnostyki.

Mielina (osłonka mielinowa)

Tłuszczowo-białkowa „izolacja” wokół wielu włókien nerwowych, która przyspiesza przewodzenie sygnału.

Mononeuropatia

Uszkodzenie jednego nerwu, np. nerwu pośrodkowego w zespole cieśni nadgarstka. Mnoga mononeuropatia to uszkodzenie kilku pojedynczych nerwów w różnych miejscach ciała.

Monofilament

Cienka, elastyczna żyłka używana do szybkiego badania czucia ucisku na stopach – podstawowe narzędzie badania przesiewowego u osób z cukrzycą.

Neuropatia autonomiczna

Uszkodzenie nerwów sterujących pracą narządów wewnętrznych: serca, naczyń, przewodu pokarmowego, pęcherza, narządów płciowych i gruczołów potowych.

Neuropatia włókien cienkich

Uszkodzenie najcieńszych włókien nerwowych przewodzących ból i temperaturę. Objawia się głównie pieczeniem i bólem; standardowe ENG może być prawidłowe.

Parestezje

Nieprawidłowe odczucia bez wyraźnego bodźca: mrowienie, drętwienie, kłucie, „chodzenie mrówek”.

Stopa Charcota (neuroartropatia)

Poważne powikłanie neuropatii, w którym dochodzi do osłabienia i zniszczenia kości i stawów stopy. W ostrej fazie stopa jest obrzęknięta i ciepła, często niebolesna. Wymaga pilnego leczenia i odciążenia.

Zespół stopy cukrzycowej

Owrzodzenia, zakażenia i uszkodzenia tkanek stopy u osoby z cukrzycą, związane z neuropatią i/lub niedokrwieniem.

Źródła i dalsza lektura

Poniżej wymieniamy rzetelne instytucje i towarzystwa naukowe, u których warto szukać aktualnych, sprawdzonych informacji. Podajemy wyłącznie adresy stron głównych.

• Polskie Towarzystwo Diabetologiczne – coroczne „Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą”, w tym rozdziały o neuropatii cukrzycowej i zespole stopy cukrzycowej: ptdiab.pl
• Polskie Towarzystwo Neurologiczne: ptneuro.pl
• Narodowy Fundusz Zdrowia – informacje o świadczeniach, placówkach i terminach leczenia: nfz.gov.pl
• Serwis pacjent.gov.pl (Internetowe Konto Pacjenta, informacje o zdrowiu): pacjent.gov.pl
• Światowa Organizacja Zdrowia (WHO): who.int
• American Diabetes Association – coroczne „Standards of Care in Diabetes”: diabetes.org
• European Academy of Neurology – wytyczne dotyczące m.in. CIDP i zespołu Guillaina-Barrégo (opracowane wspólnie z Peripheral Nerve Society): ean.org
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – wytyczne dotyczące leczenia bólu neuropatycznego i stopy cukrzycowej: nice.org.uk
• International Working Group on the Diabetic Foot (IWGDF) – międzynarodowe wytyczne dotyczące profilaktyki i leczenia stopy cukrzycowej.

Strona nie ma charakteru reklamowego, nie poleca konkretnych produktów, leków ani placówek i nie jest powiązana z żadnym producentem.